Engels: Rowan

Frans: Sorbie

Duits: Eberesche of Vogelbeere

Familie: Rosaceae (roosachtigen)

1.Herkomst en naamgeving
De Lijsterbes is inheems in Europa, West Siberië en Klein-Azië. Hij bloeit in mei met witte schermen die zich geleidelijk van groene tot oranje of gele bessen ontwikkelen.

Het Latijnse woord "Sorbus" betekent vrucht en "aucupor" vogelvangst omdat de Romeinen de oranje bessen van deze boom als lokaas gebruikten. Lijster betekent hippende vogel en rowan is afgeleid van het Sanskriet woord runa wat tovenaar betekent. De Lijsterbes wordt ook wel kraalboom, kwetsenbeienboom of vogelbessenboom genoemd. In Engeland noemde men deze boom ook witchwood, heksenhout dus omdat men geloofde dat hij bescherming tegen heksen gaf.


2.Plantkundige kenmerken
Net als appel, peer en meidoorn hoort de lijsterbes tot de familie van de Roosachtigen (Rosaceae). Hij kan een hoogte van circa 15 meter bereiken en is vaak meerstammig. Hij heeft een slanke, gladde stam en een tamelijk brede kroon. Typerend is het geveerde blad. Het heeft 9 tot 15 lancetvormige zijblaadjes die zaagtandig gerand zijn. Eind april komen zij te voorschijn en vallen vrij vroeg in de herfst af. Vaak prachtig geel en rood getint. De lijsterbes bloeit in mei met uitbundige bloemtuilen die een beetje op appelbloesem lijken. De bloemen zijn geelachtig wit en geuren sterk (niet erg lekker).

De oranjerode vrucht is geen echte bes, maar een steenvrucht, eigenlijk een mini-appeltje, want zij bezit 2-3 steenharde zaden die in augustus rijp zijn en de herfst aankondigen. Het vlees is zurig en heeft een aromatische bijsmaak. Vogels zorgen voor de verspreiding, omdat de onverteerbare zaden hun lichaam weer verlaten. De lijsterbes heeft veel licht nodig en wordt in Nederland meestal als laanboom aangeplant.


3.Gebruik
Het hout van de Lijsterbes is hart, dichtgenerfd en zeer geschikt om er meubels, keukengerei, gymnastiektoestellen, duim - en meetstokken van te maken.
Nadat de vruchten 8 tot 12 uur geweekt zijn in verdunde azijn, kunnen zij tot jam verwerkt worden, eventueel gemengd met appels.
In Duitsland worden de bessen op jenever gezet. Zij bevatten veel vitamine C. Gedroogd en gemalen leveren zij een smakelijk meel op.
Geroosterd zijn zij als koffiesurrogaat te gebruiken.


4.Symboliek, mythen en volksgeloof
De lijsterbes is zinnebeeld voor wijsheid, kracht en beschermt tegen het kwaad. Zij is bij de Kelten de toverboom. De Keltische druïden gebruikten lijsterbesstokken bij hun rituelen. Vooral in Wales wordt de Lijsterbes als Heilige boom vereerd. Volgens een oude Ierse legende zou de vrouw zijn ontstaan uit een Lijsterbes. In de Schotse Hooglanden werd de Lijsterbes geplant tegen toverij. Ook lieten de herders hun schapen elk jaar onder de takken van een Lijsterbes door gaan. Varkens gaf men een aftreksel van lijsterbessen als bescherming tegen ziektes.
Bij de oude Grieken was zij gewijd aan Aphrodite, godin van liefde en schoonheid.
Volgens een Romeinse legende groeiden er lijsterbessen uit de bloeddruppels van een arend die met de demonen streed.
De lijsterbes werd vroeger vaak op kerkhoven als toverboom en om demonen af te schrikken geplant.


5. Soorten
Sorbus aucuparia ´Fastigiata´ is een zuilvormige uitvoering van de gewone lijsterbes die langzaam groeit en niet veel hoger wordt dan 7 meter. Het geveerde blad is donkergroen. De leuke crèmekleurige bloemschermen verschijnen in mei - juni. Daarna komen grote tuilen met dieprode bessen, die ongeveer 1,2 centimeter in doorsnede zijn. De vogels schijnen ze niet lekker te vinden, daarom blijven ze tot midden oktober aan de boom hangen. Om een mooie rechte stam te krijgen past de kweker vaak een trucje toe: de boom wordt op een 2 meter hoge onderstam van Sorbus aucuparia ´Edulis´ veredeld.

Van de gewone lijsterbes bestaan verschillende siervormen met gele en oranje bessen.